Inhoud
1.
Informatie
over shanties en dwarsgetuigde schepen
In een shanty, het werklied,
is het ritme erg belangrijk. Ze werden aan boord van de grote zeilschepen
(windjammers) gezongen bij werkzaamheden, die met een grote groep zeelieden
tegelijkertijd moesten plaatsvinden, zoals het anker lichten, het hijsen van
zeilen of het ééntonige werk aan de pompen. Naast het coördineren van het
ritme had de shanty ook een sociale functie: de zeelieden konden hun hart
luchten over de toestand aan boord, zoals de kwaliteit van het eten. Vaak zijn
het vierregelige versjes met een korte solo van de shantyman en het antwoord van
de werkers. Shanties stammen uit de periode 1820-1920 en hebben een zeer
gevarieerde herkomst (het zuiden van de Verenigde Staten, West-Indië en
dergelijke). Omdat destijds veel Ieren zeeman waren is de Ierse invloed ook
nadrukkelijk aanwezig. Het merendeel van de shanties wordt in 't Engels
gezongen, soms in 't Frans, Duits of Nederlands.
Een zeemanslied werd dus niet
zozeer bij het werken gezongen. In de schaarse vrije tijd zaten de zeelieden aan
dek en bezongen ze in deze zogenaamde "fore-bitters" het harde leven
aan boord of de emotionele bindingen met de wal, bijvoorbeeld melancholieke
liederen over afscheid nemen of drinken. Bij deze liederen werden niet zelden
begeleidende muziekinstrumenten als banjo of accordeon gebruikt.
Top
2. Shantyboeken
Shanties zijn
niet alleen liedjes die de moeite waard zijn om naar te luisteren of liever,
zelf te zingen. Nog niet zo lang geleden vormden ze een vast onderdeel in het
bestaan van veel zeelui.
Voor de leden
van ‘Dwarsgetuigd’ die interesse hebben in de historie van de shanties en de
zeilschepen waarop deze liedjes werden gezongen, heb ik de moeite genomen enige
informatie bijeen te zoeken. Dit is bij lange na geen uitputtend overzicht.
De
belangrijkste bron voor onze kennis van shanties zijn de boeken van Stan Hugill
(1906-1992), de man die in de jaren twintig van de twintigste eeuw nog als
zeeman en shantyman heeft gevaren op dwarsgetuigde schepen. Hij heeft notities
gemaakt van teksten en melodieën van de liedjes. Tot zijn dood heeft hij de
mensen enthousiast gemaakt voor de shanties. Op welke aanstekelijke manier hij
dat kon, is te zien op de videoband Stan Hugill, The Last Shantyman, Live in Workum 1990.
Sinds enkele
jaren is gelukkig zijn hoofdwerk Shanties
from the Seven Seas weer verkrijgbaar. In dit werk staan achtergronden,
teksten (met varianten) en bladmuziek beschreven van meer dan 400 Engelstalige
shanties. Bovendien bevat dit boek een glossarium (met uitleg van typische
termen) en een uitgebreide bibliografie. Hoe de werksituaties waren bij de
verschillende soorten shanties, is te zien op de pentekeningen die eveneens door
Stan Hugill zijn gemaakt. Een aantal van die tekeningen is in dit boekje
gereproduceerd.
Jammer
genoeg is van Stan Hugill sinds jaar en dag niet meer verkrijgbaar Songs
of the Sea, in het Nederlands uitgegeven onder de naam Zeemansliederen.
Meer dan honderd shanties met toelichtingen zijn hierin opgenomen. De teksten
van de liedjes zijn niet alleen Engels, maar ook Nederlands, Duits, Frans,
Noors, Zweeds en Italiaans. Bovendien staat er een beknopt overzicht in van de
geschiedenis van de dwarsgetuigde scheepvaart en geeft Hugill zeer leesbare
achtergronden bij het harde leven van de zeeman. Ook is in dit boek een
verklarende woordenlijst en bibliografie te vinden. De discografie stelt
liefhebbers in staat op zoek te gaan naar grammofoonplaten met ‘oer’opnamen
van shanties.
Top
C.
Davids heeft in Wat lijdt den zeeman al
verdriet een overzicht gegeven van het Nederlandse zeemanslied in de
zeiltijd (1600-1900). Wellicht is dit boek nog antiquarisch verkrijgbaar. Hierin
wordt de vraag beantwoord, welke liederen eigenlijk zeemansliederen kunnen
worden genoemd, welke functies het zingen van liederen aan boord had en waardoor
het lied op den duur achteruit is gegaan. Teksten en melodieën (voorzover
bekend) staan erin afgedrukt, evenals een zeer uitgebreide literatuurlijst.
Nog
steeds verkrijgbaar is het boek van William Doerflinger Songs
of the Sailor and Lumberman. Hierin staan, zoals bij voornoemde boeken,
behalve een historische inleiding, ook de teksten, melodieën en achtergronden
beschreven.
Roy
Palmer heeft een herziene en uitgebreide uitgave van het ‘Oxford Book of Sea
Songs’ uitgegeven onder de titel Boxing the Compass.
Niet meer
verkrijgbaar is het boek van Gale Huntington, Songs the Whalemen Sang. De opzet van dit boek is vergelijkbaar met
die van de vorige, echter met dit verschil, dat uitsluitend liederen staan
vermeld die in de vrije tijd werden gezongen, geen shanties, omdat zeelui die
als een integraal onderdeel van hun werk beschouwden, niet als liedjes.
Bovendien bestond de opvatting dat het ongeluk bracht shanties te zingen los van
het werk!
Een
kort overzicht van de geschiedenis van de shanties en de verschillende soorten
is - met teksten, muziek, glossarium en bibliografie - te vinden in Songs
of the Sailor door Genn Grasso.
Stuart
M. Frank, conservator van “The Kendall Whaling Museum” in
Sharon, Massachusetts USA heeft in 2000 uitgegeven Sea
Chanteys and Sailors’ Songs, met uitgebreide introductie, bibliografie en
alle songs met bladmuziek.
Een
recente Nederlandse uitgave is Ton Keesom’s Over shanty’s en seasongs – 40 zeemansliedjes ontrafeld –. Hij
geeft een schets van de geschiedenis, een samenvatting van de soorten shanties,
de teksten met bij elk lied een toelichting, een verklarende woordenlijst en een
beknopte bibliografie. Jammer genoeg ontbreken de melodieën.
Top
3. Reisverslagen en romans van (ex)zeelui
Het zal geen
verbazing wekken dat er relatief weinig is geschreven door zeelui over de
levensomstandigheden aan boord van een zeilschip. Gelukkig zijn er
uitzonderingen. In de literatuuropgave staat een aantal titels vermeld van
boeken die lezenswaardig zijn voor degenen die geïnteresseerd zijn in de
dagelijkse gang van zaken op windjammers. De meeste boeken zijn alleen
antiquarisch verkrijgbaar.
In het klassiek
geworden reisverhaal Twee jaar voor de
mast, 1834-1836 beschrijft Richard H. Dana zijn leven aan boord van diverse
zeilschepen op zijn tocht van Boston, aan de oostkust van de V.S., via kaap
Hoorn naar de westkust van de V.S. om een lading huiden te halen.
Blijkbaar werd
er aan boord nog volop gezongen. ‘Een
deuntje erbij werkt even goed als tien man extra’, zeiden de matrozen. Als
zij vanuit Santa Barbara vertrekken, zingt het hele ‘koor’ uit volle borst
‘Time for us to go’. Dana vermeldt
alleen titels van enkele shanties, geen teksten. 'Als
de laatste takel aangeslagen was, werden alle hens geroepen – zelfs de kok en
de hofmeester- wij stelden ons achter elkaar op aan de vallen, zittend op de
huiden met onze hoofden vlak onder de dekbalken, zetten ons schrap tegen de
takels, hieven een lied aan en sleurden, terwijl wij allemaal tegelijk bij het
refrein krachtzetten, de takels aan en stouwden het boek (vijfentwintig tot
vijftig huiden die in tweeën gevouwen in elkaar werden geschoven als bladzijden
in een boek) naar binnen tot het niet meer
te zien was. Zeemansliederen die gezongen worden aan de kaapstander en de vallen
klinken daarom zo eigenaardig, omdat ze allemaal na iedere regel
een refrein hebben. Gewoonlijk wordt het hoofdthema door één persoon
gezongen en bij het refrein vallen dan de anderen in – hoe harder hoe beter…
Bij het stouwen van de huiden ontdekten wij dat het veel uitmaakte welk lied er
gezongen werd’.
Met
barken en klippers de wereld rond
is een bundeling van de beschrijving van een reis om de wereld in de jaren
1851/52 op de bark Baltimore door de Nederlandse koopvaardijkapitein F.C. Jaski en de
memoires van de vijfentwintigjarige loopbaan als gezagvoerder van zijn neef C.J.
Jaski. Er wordt in dit boekje geen melding gemaakt van shanties.
In 1875 monsterde Frank Bullen (1857-1915), achttien jaar oud, in New
Bedford (V.S.) aan op een Amerikaanse walvisvaarder voor een reis die
verscheidene jaren zou duren en die hem rond de gehele aardbol bracht. Nog
vóór
zijn twaalfde was zijn zeemansloopbaan al begonnen. Tot zijn 27ste
bleef hij varen en na enige jaren aan de wal had hij vanaf 1899 zoveel succes
met schrijven, dat hij van zijn pen kon leven.
Top
In
1897 verscheen het boek over zijn leven op een walvisvaarder, The
Cruise of the Cachalot, in het Nederlands uitgegeven onder de titel De
zwerftocht van de “Cachalot”. De wereld rond op jacht naar potvisschen.
Een halve eeuw tevoren was Herman Melville ’s Moby
Dick verschenen, waarin kapitein Ahab met de Pequod jacht maakt op Moby Dick, de witte walvis die hem ooit van
een been had beroofd. In beide boeken staan veel uitweidingen over de ouderwetse
walvisjacht. Melville haalde de inspiratie voor zijn epos uit het verslag van
Chase, die in The Wreck of the Whaleship
Essex beschrijft hoe hun (houten) walvisvaarder door een walvis tot zinken
werd gebracht.
Bullen’s
jeugdervaringen staan opgetekend in The Log of a Sea-Waif, in Engeland verschenen in 1897, en in het
Nederlands, met een verwijzing naar het boek van Dana, uitgegeven met als titel Vier
jaar voor de mast. Hij vermeldt een paar maal het zingen van liederen bij
het hieuwen van het anker, éénmaal met enige nadere informatie: goodbye…fare-you-well;
hurrah, my boys…we’re homeward bound!
Joseph
Conrad (1857-1924) heeft een groot aantal romans en novellen geschreven. Bijna
alle hebben de zee als achtergrond. De beschreven gebeurtenissen spelen
doorgaans op zeilschepen in de grote vaart, maar ook op stoomvaartuigen in de
kust- en riviervaart. Conrad kon hierbij putten uit een jarenlange carrière op
zee. Later werd hij beroepsschrijver. Beroemd is zijn beschrijving van een
typhoon in de gelijknamige novelle.
Ook
John Masefield (1875-1967) heeft jaren gevaren. Op zijn dertiende voer hij op
een Engels opleidingsschip. Daar moet hij het materiaal van de ‘theerace’
hebben gehoord dat hij in de jaren dertig heeft verwerkt tot de roman The
Bird of the Dawning, in het Nederlands verschenen als Klipperschepen
jagen naar Londen. Masefield werd spoedig journalist en publiceerde ook
gedichten. In 1902 verscheen zijn eerste bundel Salt Water Ballads ( Nederlandse vertaling Zeekoorts). Vanaf 1930 tot zijn dood was hij ‘Poet Laureate’, de
Engelse ‘hofdichter’.
Top
A.C.
Metselaar verhaalt in Europa ahoy!
zijn reis als stuurmansleerling op het Nederlandse volschip Europa
in 1906-1908. De tocht voerde vanuit Rotterdam naar Noorwegen, vervolgens naar
Australië en Chili, en via Kaap Hoorn naar Duinkerken. Hij geeft tekst en
muziek van shanties die aan boord werden gezongen. De shanties zijn meest
Engelstalig, o.a. A Yankee Ship, Reuben
Ranzo, Blow the Man Down, Fare You Well en
Leave Her Johnny Ook De IJzeren Man werd op de Europa
gezongen. Dit befaamde boek is vele malen herdrukt. In het boek staan ook
foto’s die door de auteur op die tocht zijn gemaakt.
K.
Suyk heeft in Dwarsgetuigd herinneringen
van Nederlandse Kaap Hoorn-vaarders verzameld.
Over
zijn reis met een Duitse bark in 1897 vertelt in dit boek Thomas Billiaert, dat
bij het vertrek uit Chili onder het zingen van “Blow
boys blow, for Californio…’ met de kaapstander
de beide ankers werden ingehieuwd. De
stuurman hoefde ons niet aan te sporen om de meeste kracht op de handspaken uit
te oefenen. Wij waren blij om weer naar zee te gaan, vandaar dat wij uit volle
borst de bekende shanty uitgalmden. Ook tijdens de reis van Frans van Houten in 1900 op een Ierse driemaster werden er nog
volop shanties gezongen. Hij vertelt de gang van zaken bij hun vertrek uit
Chili. Onze voorzanger, Bill Buckley, had
zich bij de verschansing opgesteld en zong de ene shanty na de andere. Het
refrein werd dan door de gehele bemanning, stuurman incluis, meegezongen…De
volgende dag was het al vroeg ankers binnen hieuwen, waarbij weer uit volle
borst gezongen werd: “We are homeward bound for Rio Grande’. L.B.
Albrink geeft fragmenten van shanties die werden gezongen op de Birkdale
in 1916 op de tocht van San Francisco naar de Azoren, o.a. Rolling
Home, Roll the Cotton down, Blow the man down en A
Roving.
Heinrich
Hauser beschrijft in Het laatste zeilschip
in dagboekvorm zijn tocht met de viermastbark Pamir
in 1930 van Hamburg naar Chili, eveneens via Kaap Hoorn.
In
het hoofdstuk Shanties vertelt hij dat
er aan boord meest Engelstalige liedjes werden gezongen. Van enkele Duitse geeft
hij de teksten. Hij schrijft: Het
zeemanslied sterft uit. Dat gaat zoo vlug, dat zelfs ik, met mijn korte ervaring
van tien jaar, dit uitsterven meegemaakt heb. Behalve foto’s is door hem
op die tocht een unieke film gemaakt, die verkrijgbaar is in een uitgave van het
Nederlands filmarchief onder de titel Pamir, het laatste zeilschip. In september 1957 is deze Pamir op een
tocht van Zuid-Amerika naar Hamburg tijdens de orkaan Carrie vergaan. Deze
tragedie leidde tot de dood van 80, meest jeugdige opvarenden. Slechts 6 zeelui
werden gered. Het zusterschip Passat ontsnapte ternauwernood aan een ramp. De
Duitse overheid verbood hierna het gebruik van windjammers als vrachtvarende
opleidingsschepen.
Top
W.L.
Leclercq beschrijft in Wind in de zeilen
zijn tocht op de Finse windjammer Herzogin Cecilie van Australië om Kaap Hoorn naar Engeland in
1932/1933. In het boek komt ter sprake de film die A.J. Villiers had gemaakt aan
boord van de Grace Harwar, een
driemast volschip.
Ook
Leclercq getuigt ervan dat in de jaren 30 de shanties op sterven na dood waren. Deze
chanteys zijn ontstaan en verdwenen met de zeilvaart, en ook op de thans nog
varende zeilschepen hoort men ze niet meer. Zij zijn begraven in door muzikale
zee-kapiteins samengestelde bundels…Toch zullen er velen zijn, die zich deze
liederen herinneren. Ik heb in onzen Archipel wel zeiltochten gemaakt met een
loods; en wanneer de medegenomen voorraad drank verbruikt was, placht hij aan
schooten en vallen te halen op de opwekkende melodie van ‘Blow the man down’
en ‘Whisky, Johnny’. Hij zong met groote energie, doordringend schel en ver
boven de hooge C, zoodat hij paars en blauw in het gezicht werd; en ik voelde
mij altijd zeer verlicht als zijn muzikale behoeften zonder ongelukken bevredigd
waren. Hij vertelt dat de Herzogin
Cecilie in 1928 op de thuisreis nog een zeer muzikale bemanning had. De
violist nam op de kaapstander plaats en hield de moed erin bij het ophijsen van
de ankers.
Eric
Newby heeft een boeiend boek geschreven over zijn reis op de Finse viermastbark Moshulu.
Hij voer in 1938/39 mee om vanuit Engeland in Zuid-Australië een lading graan
te halen. Dit bleef zijn enige tocht op een zeilschip. Shanties werden toen aan
boord blijkbaar niet meer gezongen. Het boek is voor de eerste keer uitgegeven
in 1956, maar nog in 2001 verscheen een Nederlandse herdruk van De
laatste graanrace. Foto’s
geven een impressie van de tocht. Hij vertelt, hoe hij vóór zijn vertrek met
de Moshulu op vakantie ging naar
Salcombe en bij het zwemmen in Starehole Bay dook naar het wrak van de Herzogin
Cecilie die met een gebroken kiel half onder het zand begraven lag.
In
2000 nog verscheen Eric Newby ’s Learning
the Ropes: een schitterend fotoboek van diezelfde tocht op de Moshulu eind jaren dertig, toen er nog slechts 13 zeilschepen graan
vervoerden van Zuid-Australië naar Europa.
In
het boek van Pedersen treffen we vele dramatische foto’s aan van zeilschepen
die, soms nog onder vol tuig, op de klippen zijn gelopen. Ook het wrak van de Herzogin
Cecilie is te zien, nadat het schip in 1936 aan de grond was gelopen.
Apollioni
heeft in The Last of the Cape Horners. Firsthand Accounts from the Final Days of the Commercial
Tall Ships uit veel weinig bekende bronnen een zeer
boeiende bloemlezing gemaakt. In een fictieve reis rond de wereld komen alle
mogelijke aspecten aan bod van het leven aan boord van een Kaap-Hoornschip.
Top
4. Historie en techniek van dwarsgetuigde schepen
Alan
W.Villiers(1903-1982) begon al jong te varen op Australische barken. Later
voorzag hij succesvol als journalist in zijn levensonderhoud.
In
1928 zeilde hij met de Finse viermaster Herzogin Cecile rond Kaap Hoorn en beschreef die tocht in Falmouth
for Orders.
Tijdens
een volgende reis op de Grace Harwar maakte
hij een film en schreef hij zijn bestseller By
Way of Cape Horn. Hij werd een succesvol lid van de National
Geographic Society in Amerika en hield vele lezingen.
Samen
met een paar anderen stak hij zijn kapitaal in de aankoop van een 19e
eeuwse Duitse viermaster, de Parma. Op
dit schip maakte hij nog een film en hij schreef twee boeken over de Parma,
geïllustreerd met zijn eigen foto’s.
In
De laatste windschepen staan
schitterende foto’s van hem en citaten uit zijn boeken.
Door
het National Maritime Museum in Greenwich is in 1983 een video uitgegeven met
als titel ‘Square Riggers of the
1930’s’. Hierop geeft - een bejaarde - Alan Villiers in ‘The
Cape Horn Road’ commentaar bij de beelden van zijn eigen films die hij
maakte aan boord van de Parma en Grace Harwar.
Het
avontuur met de Parma bleek zo
succesvol, dat Villiers een klein volschip kon aankopen en een tocht rond de
wereld maakte. Hij noemde het schip Joseph
Conrad. Momenteel is dit te bezoeken als museumschip in Mystic Seaport
Massachusetts (V.S.). Aan boord worden shanties gedemonstreerd door de
medewerkers van het museum. Het publiek vervult de rol van de zeelui en zingt de
refreinen mee.
Een
boeiend overzicht van de grote zeilvaart geeft Villiers in
Gevecht om Kaap Hoorn. Glorie en
ondergang van het Kaap Hoorn schip. De Engelse titel van dit boek is
overigens The Way of a Ship.
Top
Alan
Villiers is tevens een van de schrijvers van Het avontuur van de zee: een rijk geïllustreerde algemene
geschiedenis van de scheepvaart.
Voor
degenen die stuurman willen worden op een vierkantgetuigd zeilschip, zijn de
boeken van Scott en Willoughby verplichte kost.
Een curieuze uitgave is de nog in 1989 uitgegeven Duitse vertaling van
het boek van Jens Kusk Jensen uit 1901. Op ruim 400 bladzijden geeft Jensen
informatie die jarenlang de ‘bijbel’ vormde voor Deense opleidingsschepen
en
zeevaartscholen. Alles wat een zeeman geacht werd te weten, staat erin,
inclusief tabellen met de Deense, Duitse en Engelse namen voor de diverse
onderdelen van een zeilschip.
Een
Nederlandse tegenhanger van Jensen, echter uitsluitend voor wat betreft zijn
bespreking van typen zeilschepen, staand, lopend tuig en zeilen, is Hidde
Manhoudt Jr. Hij geeft ook lijsten van woorden en uitdrukkingen in het
Nederlands, Duits, Engels en Frans. Voor de shantyliefhebber is dit voor het
begrip van bepaalde termen een vaak onontbeerlijk naslagwerk.
Paasch
heeft in 1885 met veel succes een geïllusteerd woordenboek uitgegeven van
nautische termen in het Engels, Frans en Duits. In 1997 verscheen een herdruk
van zijn Paasch’s Illustrated Marine
Dictionary. Originally
published as ‘From Keel to Truck’.
Van
der Kooy geeft een selectie van dagboeken en reisverslagen van Nederlandse
zeelui. Het accent ligt op het leven aan boord van marineschepen.
Top
Hazelhoff
Roelfzema beschrijft in Kaap Hoornvaart
door vierkant getuigde zeilschepen in een serie artikelen de geschiedenis
van de Kaap Hoornvaart: de ontdekkingsreizen, de wetenschappelijke expedities,
de koopvaart, de goederenstromen, de ontwikkeling van scheepstypen en de
geschiedenis van de rederijen van Laeisz, Bordes en Erikson.
Hutson
geeft in Vierkant getuigde schepen.
Ontwikkeling, gebruik en hoogtijdagen een lezenswaardig overzicht
geschiedenis, bouw en gebruik van vierkant getuigde schepen, evenals een lijst
van benamingen en begrippen.
Een
vergelijkbare inhoud heeft het boek van Kuipers.
Allerlei
aspecten van windjammers, fraai geïllustreerd met foto’s en tekeningen, staan
in het boek De windjammers van Olivier
Allen. Hij vertelt ook het verhaal van de Seeadler,
een Duitse windjammer die, een oorlogsschip vermomd als koopvaarder, tijdens de
Eerste Wereldoorlog veertien geallieerde schepen tot zinken bracht. Tijdens deze
operatie werden alle bemanningsleden, op één na, aan boord genomen en gered.
Top
Een
beknopt overzicht van de Nederlandse scheepvaart staat in Vandersmissen.
In
Teenstra staat een geschiedenis van de Nederlandse zeilschepen uit de tweede
helft van de 19e eeuw.
Ron
de Vos geeft in Nederlandse clippers
een geschiedenis van de Nederlandse grote zeilvaart in de negentiende eeuw. In
het boek staat ook een verslag van de bouw en de eerste tocht van de meest
recente clipper de Stad Amsterdam.
Eerder
verscheen van zijn hand over dit schip het boekje de
Stad Amsterdam.
Tall
Ships door Thad Koza is een fotoboek van meer
dan 200 zeilschepen met hun technische
specificaties.
Aafke
Steenhuis combineert in Windjammers in
Delfzijl. De route van de chilisalpeter, de historische achtergronden en
haar persoonlijke ervaringen. Het boek is fraai geïllustreerd en bevat een
uitgebreide lijst van literatuur, films en video’s
Aan
boord van de viermastbark Passat die
momenteel in Travemünde, de havenstad van Lübeck ligt, is verkrijgbaar een
CD-rom met geschiedenis, foto’s, tekeningen en een filmpje van Thomas W. Wells
met zijn commentaar op een tocht in de jaren 38-39. Hij filmde aan boord van de Passat
dezelfde graanrace, die Eric Newby beschrijft en die door de Moshulu
werd gewonnen. De Passat werd toen
vierde. Een reisverslag van een scheepsjongen completeert het geheel. De titel
is: “SS Passat” 1911 bis 1998.
Op de video Square Riggers of the 1930’s is de Passat te zien tijdens een tocht in fraai weer van Hull naar de
thuishaven Mariehamn op de Alandeilanden. Tenslotte staat op deze band ook een
filmverslag van een stormachtige reis van de Viking van Australië naar Falmouth in 1938.
Top
5.
Literatuurlijst
5.1 Shantyboeken
Böhle,
R.C.
Lieder-Seesack. Seemannslieder und Shanties zum Mitsingen. Delius
Klasing
Verlag 1992 ISBN 3-7688-0457-7
Buck,
Fr.
Knurrhahn, Seemannslieder und Shanties. Hamburg 1966 Band 2
Davids,
C.A.
Wat lijdt den zeeman al verdriet. Het Nederlandse
zeemanslied in de
zeiltijd (1600-900). Den Haag 1980 uitverkocht.
Doerflinger,
W.M. Songs of the Sailor and Lumberman. Genwood 1990 ISBN
0-916638-40-5.
Forebitters
It ‘s our sailing time ( tekst en muziek van gelijknamige CD) z.j.
Frank,
Stuart M.
Sea Chanteys and Sailors’ Songs. An Introduction for Singers and
Performers, and a Guide for Teachers and Group Leaders. Kendall
Whaling Museum Monograph
SeriesNº 11, Sharon Massachusetts
USA 2000
Frank,
Stuart M.
Musick on the Brain. Frederick Howlands Smith’s Shipboard Tunes
1854-1869.
Kendall Whaling Museum Monograph Series Nº 12, Sharon
Massachusetts
USA 2000
Top
Frank,
Stuart M.
Oooh, You New York Girls! The Urban Pastorale in Ballads and Songs
about
Sailors
Ashore in the Big City. Kendall
Whaling Museum Monograph Series Nº 9,
Sharon Massachusetts USA 2000
Grasso,
Glenn
Songs
of the Sailor. Working Chanteys at Mystic Seaport. Mystic Seaport
Museum 1998 ISBN 0-913372-84-6
Healy,
James N. Irish Songs of the
Sea. Corc 1995 ISBN 1900428458
Hugill,
Stan
Shanties from the Seven Seas. Shipboard
work-songs and songs used
as worksongsfrom the great days of sail. Connecticut 1994 ISBN
0-913372-70-6
Hugill,
Stan
Zeemansliederen. Bussum1978 ISBN 90 228 19825 uitverkocht
Huntington,
Gale Songs
the Whalemen Sang. New
York 1970 ISBN 486-22169-5 uitverkocht
Keeson,
Ton
Over shanty’s en seasongs – 40 zeemansliedjes ontrafeld
–. Haarlem 2001
ISBN 9080679216
Palmer,
Roy
Boxing the Compass. SeaSongs & Shanties. Todmorden 2001
ISBN
0-9540682-0-3
Loffet,
Bernard
Chants de marins. ISBN 2-9506259-0-8
Pennec, Alain
Chants de marins z.j.
Prigge,
Klaus
Seemannslieder
und Shanties des Lotsengesangvereins
“Knurrhahn”. Hamburg 1952
Rich,
Frank
Sterke drank en schorre kelen. Reba Productions 1995
ISBN 90-6911-141-1
Top
5.2 Reisverslagen en romans van (ex)zeelui
Apollonio,
Spencer The Last of the Cape Horners. Firsthand Accounts from the
Final Days of
the Commercial Tall Ships. Washington 2000
ISBN 1-57488-283-x
Armstrong,
Warren Square-Rigger Days.
London 1964
Bullen, Frank T. Vier jaar voor de mast (The Log of a
Sea-Waif).Bussum z.j.
Bullen, Frank T.
De zwerftocht van de “Cachalot”. Amsterdam
1946
Chase, Owen The Wreck of the Whaleship Essex. A
First-Hand Account of One of
History’s Most Extraordinary Maritime Disasters. London
1999 ( 1e druk
1827) ISBN 0-7472-7404-5
Chichester, Sir Francis
Zeilend langs klipperwegen. Hoorn ISBN
90-205-0551-3
Conrad,
Joseph
De neger van de Narcissus / Typhoon. Bussum 1979 ISBN 90-228-1622-2
Conrad, Joseph De schaduwgrens (The Shadowline). Amsterdam z.j.
Conrad, Joseph Lord Jim. New York 1988 ISBN 0-553-21361-X
Dana,
Richard H. Twee jaar voor de mast (1834-1836). Baarn 1988 ISBN 90-604-5980-6
Top
Hauser,
Heinrich Het laatste zeilschip.
Schip, bemanning, zee en horizon. Amsterdam 1931
Gould,
Alan
Benedendeks. Een avonturenroman over leven en werk aan
boord van een windjammer. Baarn
1986 ISBN 90-604-5469-3
Jaski,
F.C. en C.J. Met barken en klippers de wereld rond.
Bussum 1975
Leclercq,
W.L.
Wind in de zeilen. Amsterdam z.j.
Masefield,
John
Klipperschepen jagen naar Londen. Bussum
1978 ISBN 90-228-1623-0
Melville, H.
Moby Dick. Amsterdam
2001 ISBN 90-254-6331-2
Metzelaar,
A.C.
Europa Ahoy! Amsterdam 1941
Newby,
Eric
De laatste graanrace (The Last Grain Race). Haarlem 2001
ISBN 90-6410-358-5
Newby,
Eric
Learning the Ropes. London 2000. Fotoboek bij De
laatste graanrace
ISBN 0-7195-5641-4
Russell,
William Clark
Het goede schip Mohock. Bussum 1980 ISBN 90-228-1625-7
Suyk
Jr, K.
Dwarsgetuigd. Herinneringen van KaapHoorn-vaarders. Bussum 1978
ISBN 90-228-1988-4
Top
5.3
Historie en techniek van
dwarsgetuigde
schepen
Allen,
Oliver E.
De windjammers. Time-Life Boeken Amsterdam 1980
Hazelhoff
Roelfzema, H. Kaap Hoornvaart door vierkant getuigde zeilschepen. Overdruk van
een serie artikelen in Spiegel der Zeilvaart 1993/94
Hutson,
Tony
Vierkant getuigde schepen. Ontwikkeling, gebruik en hoogtijdagen.
Baarn 1979 ISBN 90-6045-055-8
Jensen,
Jens Kusk Handbuch
der praktischen Seemannschaft auf traditionellen
Segelschiffen. Königswinter 1989 ISBN 3-89365-722-3
Kooij,
J.A. van der Uit het leven van de zeeman.
Dagboekfragmenten en reisverslagen uit de
18de en 19de eeuw. Bussum 1976 ISBN 9022819655
Koza,
Thad
Tall Ships. The Fleet for the 21st Century. East
Hartford 2002
ISBN 1-55949-740-8
Top
Kuipers,
J.J.B. en Doeke Roos Een Ster om op te sturen. De laatste
eeuwen van de vierkant getuigde schepen. Uitgeverij Pirola 1995
ISBN 9064551979
Manhoudt
Jr, Hidde Zeilschepen
en hun tuigage. Voornamelijk het
diepwaterzeilschip sedert het jaar 1800. Amsterdam
1946
Paasch,
H.
Paasch’s Illustrated Marine Dictionary. Originally
published as ‘FromKeel to Truck’. London 1997 (1e druk
1885) ISBN 0-85177-700-7
Pedersen,
Peter
Strandung und Schiffbruch. Bielefeld 1989
Scott,
Frank
A Square Rig Handbook. London 1992 ISBN 1870077113
Steenhuis,
Aafke Windjammers
in Delfzijl. De route van de chilisalpeter. Amsterdam 2003
ISBN 90-805725-4-3
Teenstra,
Anno
De Clippers. Een nieuwe geschiedenis van de snelste Nederlandsche
zeilschepen uit de tweede helft der 19e eeuw. Amsterdam 1945
Vandersmissen,
H. Historische zeilschepen. 13 eeuwen
Nederlandse scheepvaart. ANWB 1999
Top
Villiers,
Alan
Of Ships and Men. A Personal Anthology. London 1962
Villiers,
Alan
Gevecht om Kaap Hoorn (The Way of a Ship).Glorie en ondergang van
het Kaap Hoorn schip. Bussum
1972 ISBN 9022819078
Villiers,
Alan
Kaap Hoorn (The War with Cape Horn). Baarn 1972
ISBN 9060457633
Villiers,
Alan e.a. Het
avontuur van de zee. National Geographic Society. Bussum 1978
Villiers,
Alan
De laatste windschepen. Alkmaar 2000 ISBN 90-6013-110-X
Vos,
Ron de Clipper Stad Amsterdam. Amsterdam
1999 ISBN 9074082068.
Vos,
Ron de Nederlandse clippers. Franeker 2003
Willoughby,
R.M. Square
Rig Seamanship. London 1997 ISBN 1870077040
Top
6.
Diskografie
Een overzicht van de nu verkrijgbare CD’s
is te vinden bij Windrose Music, Drachten.
Een
rijke bron voor de liefhebber zijn de vele CD’s die zijn uitgegeven door
Chasse-Marée
Hierbij
volgt een lijstje van shanty-CD’s die ik kan aanbevelen. Het
aanbod is overweldigend groot.
Chants de Marins
Traditionnels. Sélection de morceaux choisis dans les cinq volumes de l Ánthologie
des chansons de mer. SCM 017
Chants
de Marins Traditionnels. Sélection de chants de bord des baleiniers,
long-courriers, et
Terra-Neuvas; de chants de mariniers, de complaintes et chants à danser.SCM 014
Collins,
Johnny Shanties & Songs of the
Sea. GRCD 75
Compagniezangers
& Shanty Jack, In the Shadow of the Mainsail. Bakkery
CD 090993.BCD
Forebitter
de Mystic Seaport, Chants des Marins Americains SCM 038
International
Shantyfestival Workum. UPCD 97315
Les
Souillés de Fond de Cale, Chez Gayd. Chants
de marins. SFC 697
Top
Mageean,
Jim and Johnny Collins, Coming of Age. Columns Disc.290262
Monkey’s
Orphan, Sailor’s Song. A
Celebration of Sea Songs and Shanties from the Great
Days of Sail. MOCD 01
Stan
Hugill et Stormalong John, Chants des Marins Anglais. SCM 021
Stan
Hugill with Stormalong John, A salty fore Topman. SHCD 002
Stormalong
John, Liverpool. Shanties and Sea Songs from Liverpool. STJ5495
Stormalong
John, A Liverpool Packet. STJ4495
The
Cromer Smugglers, A New Dawn. CD SMUG 1
The
Keelers, On the North Sea Ground. KMCD
103
Zingerij
Dwarsgetuigd, Shanties en Liederen van de zee DPCD 2546
Top
7.
Internet
sites
7.1. Shanty-sites
Inmiddels biedt het internet een
gigantische hoeveelheid informatie aan teksten, vaak voorzien van muziek. Via
een zoekmachine (bijv. www.google.com) stroomt informatie binnen, wanneer als zoekwoorden
‘Shanties, Sailors Songs’ of ‘Sea Shanties’ worden opgegeven. Ik noem
enige sites.
www.shanty.org
met veel links. Site van de ISSA. Ons koor is lid van deze organisatie.
http://ingeb.org/catchan.html
Songs of the Sea
http://www.jswars.com/shanty/index.shtml Shanties and Sea Songs
http://www.acronet.net/~robokopp/shanty.html
Shanties and Sailor Songs – zeer uitgebreid
http://www.rendance.org/shanty/
Shanties and Sea Songs
http://www.contemplator.com/sea/index.html Songs of the Sea.Tunes, Lyrics and Information
www.speakeasy.org/~anitra/chanteys/
Anitra Sings Sea Chanteys
http://sailorsongs.com/lyrics.htm
http://shorty.mudcat.org
www.dwarsgetuigd.nl
Allerlei informatie over Zingerij Dwarsgetuigd
Top
7.2. Sites met
informatie over dwarsgetuigde schepen
Ook hier weer een beperkte selectie uit de zee van sites.
http://esys.org/bigship/bigship.html
Informatie over scheepstypen en windjammers met veel links
http://tallships.sailtraining.org
http://pc-78-120.udac.se:8001//WWW/Nautica.html
Zeer uitgebreid
http://www.marine-marchande.com/liste.htm
Zeer uitgebreid
http://www.apparent-wind.com/sailing-page.html
Via een register zijn zeer veel sites te raadplegen
http://www.stadamsterdam.nl
Informatie over dit nieuwe Nederlandse volschip en historie van clippers
http://barkeuropa.com
Achtergronden en informatie over dit voormalig Duitse lichtschip
Top
